156CM Slicica naslovne pored logoa

lamex baner

Društvena rekognicija ili satisfakcija pojedinca

1.	Jedina Savezna nagrada lista „Borba“ za Crnu Goru, dodijeljena je za Hotel Podgorica autoorke Svetlane Kane Radević, 1967

Nagrade u arhitekturi / 

U susret ovogodišnjem Četvrtom po redu crnogorskom Salonu arhitekture, čija je realizacija predviđena za kraj novembra 2020. godine, a čiji je raspis na temu ,,trans-MISIJA’’ u toku, došla sam na ideju da ovaj tekst posvetim tome koliko je uloga nagrada u arhitektonskom stvaralaštvu važna, ne samo za nagrađenog pojedinca već za cjelokupno društvo. Naime, nagrade u arhitekturi ne predstavljaju samo satisfakciju za autora djela, iako je priznanje od strane referentne grupe – članova žirija, subjektivno veoma značajno za pojedinca, ona afirmišu nove arhitektonske vrijednosti, podižu standarde struke ali i prostora...upisujući nagrađeni objekat na mapu značajnih ostvarenja koja ulaze u antologiju graditeljskog naslijeđa. Sistem nagrađivanja predstavlja važan podsticajni instrument kulturnih politika, i kao takva nagrada predstavlja gratifikaciju koju struka i društvo priznaje pojedincu (stvaraocu) i time ga potvrđuje, daje mu legitimitet u nekoj oblasti stvaralaštva, ali i  doprinosi porastu društvenog i kulturnog ugleda. Nagrade mogu imati i emancipatorsku ulogu društva, pozicionirajući i promovišući nove vrijednosti grada, nastale kao rezultat aktuelnog političkog, ekonomskog i društvenog konteksta. 

2Grand Prix trećeg crnogorskog Salona arhitekture: Marko Radonjić i Marija Stanojević za projekat mašinske zgrade mHE “Bistrica Majstorovina”

Govoreći o nagradama na prostoru socijalističke Jugoslavije, nemoguće je ne istaći značaj Borbine nagrade za arhitekturu koja je bila jedina savezna nagrada za arhitekturu i kao takva glavno mjerilo arhitektonske izvrsnosti u bivšoj Jugoslaviji i popularizacija najznačajnijih arhitektonskih postignuća, istovremeno gradeći jugoslovenski identitet. U saradnji sa Savezom arhitekata Jugoslavije, nagrada je ustanovljena 1965., na godišnjicu kada je 1922. u Zagrebu štampan prvi broj lista “Borba”. Narednih decenija, nagrađivana su najznačajnija ostvarenja nastala na području nekadašnje Jugoslavije, a osvajanje ove nagrade smatralo se najvećim prestižem na području arhitekture u bivšoj Jugoslaviji. Među brojnim dobitnicima su: Boris Magaš - za hotelski kompleks Solaris i stadion Poljud, Živorad Janković za KSC Skenrerija, Stanko Mandić, Janez Lajović, Stojan Maksimović, Aleksandar Šaletić, Jahiel Finci i Zlatko Ugljen za Narodno pozorište u Zenici, Janez Kobe, Ivan Štraus, Marijan Hržić dva puta sa saradnicima - za Krematorij na Mirogoju i kompleks Cibona, Mihajlo Mitrović i mnogi drugi. Crnogorska arhitektica Svetlana Kana Radević ostvarila je dvostruki raritet, kao jedina žena koja je dobila Saveznu nagradu lista „Borba“, a s druge strane postala je laureat u tridesetoj godini života. O pozicioniranju Crne Gore iz ugla Borbine nagrade, možete čitati u knjizi prof. dr Rifata Alihodžića u izdanju CANUa ,,Arhitektura u Crnoj Gori 1965.-1990. kroz prizmu “Borbine nagrade’’, a koji je ujedno 1991. godine dobio Borbinu nagradu za najbolje arhitektonsko djelo realizovano u RCG za prethodnu godinu, za objekat Doma kulture u Plavu. Sve njihove građevine obilježile su jugoslovenski prostor. Tradiciju jugoslovenske nagrade za arhitekturu lista “Borba” nastavile su 1992. “Večernje novosti”, kada je sa nivoa prostora bivše Jugoslavije, prenijeta na teritoriju Srbije i Crne Gore, ali zbog nedostatka sredstava, duga tradicija je prekinuta.

3AIM studio, mjesna zajednica Gošići, nagrada Božidar Milić 2019.godine za projekat realizacije

Važno je istaći činjenicu da Crna Gora od te 1991.godine ali i od sticanja nezavisnosti, dugo nije imala ustanovljenu nijednu nacionalnu nagradu u domenu arhitektonskog stvaralaštva, iako su u njoj živjela i stvarala brojna zapažena imena arhitekture, od kojih su neki imali i svjetsku slavu, ali nikada nisu bili nagrađeni nacionalnim priznanjem, niti je njihov opus poslužio za uspostavljanje sistema novih vrijednosti kroz nagradu koja bi nosila njihovo ime. Razlog i opravdanje za ovakvu situaciju možemo tražiti na više frontova, a epilog takvog tretmana arhitekture, koja dugo nije vrednovala i rangirala arhitektonska ostvarenja, imaju svoju vidljivu reperkusiju u prostoru. 

4Prva nagrada Piranezi dodeljena je 1989. srpskom arhitekti i umetniku Bogdanu Bogdanoviću za Spomen-park Dudik u Vukovaru, Hrvatska.

U takvom sistemu, Salon arhitekture predstavlja krovnu nacionalnu smotru arhitekture, u organizaciji Saveza arhitekata Crne Gore, koji formalno funkcioniše kao nevladina organizacija, što je nerijetko praksa i u regionu, gdje strukovna udruženja upravo bivaju konstituenti vodećih nagrada u arhitekturi (DANS - Salon arhitekture Novi Sad; UHA  (Udruženje hrvatskih arhitekata) i DAS (Društvo arhitekata Splita); ULUPUDS - Udruženje likovnih umetnika primenjenih umetnosti i dizajnera Srbije – Nagrada Ranko Radović...). Nagrada Salona arhitekture u Crnoj Gori uspostavljena je 2014. godine, i dodjeljuje se bijenalno, od strane renomiranog internacionalnog žirija. Poslednji crnogorski Salon arhitekture 2018. godine, ostaće upamćen po najvećem broju pristiglih radova u svih sedam kategorija, kao i o njegovom premijernom održavanju u prostoru Kolektora, bivša fabrika Titex, koja od 2018. godine funkcioniše kao alternativni kulturni centar i sjedište Saveza arhitekata Crne Gore. Dobitnik Grand prix priznanja za 2018. godinu je arhitektonski duo Marko Radonjić i Marija Stanojević za projekat mašinske zgrade mHE “Bistrica Majstorovina”. U toku je proces prijavljivanja za četvrti Salon arhitekture koji će biti realizovan krajem novembra 2020.godine.

5Kuća u Tetovskoj (Tetovska 73, Beograd / 2017) – Dejan Miljković, Jovan Mitrović

Osim nacionalne nagrade, od ključne važnosti su priznanja pojedincima, koji su svojim stvaralačkim opusom uticali na kvalitet gradova, pomjerajući granice i postavljajući nove standarde u arhitekturi i urbanizmu, na način što će se uspostaviti nagrada koja će nositi njihovo ime. U regionu postoji veliki broj veoma uspješnih primjera, kao što su Nagrada Ranko Radović, Nagrada Viktor Kovačić za životno djelo,  Nagrada Drago Galić za najuspješnije ostvarenje na području stambene arhitekture, Nagrada Bernardo Bernardi za najuspješnije ostvarenje na području oblikovanja i unutrašnjeg uređenja, Nagrada Neven Šegvić za publicistički, kritički, naučno-istraživački i teorijski rad, kao i mnoge druge, koje na simboličan način odaju priznanje velikim stvaraocima, a ujedno kreiraju ambijent koji podstiče kolektivni trud struke da dosegne i prevaziđe nivoe koji su postavili renomirani prethodnici. Tako, tokom 2019. godine porodica profesora dr Božidar Milić u saradnji sa Arhitektonskim fakultetom UCG, posthumno, i uz podršku  drugih partnerskih institucija, osniva nagradu Božidar Milić, prvu u Crnoj Gori tog tipa, koja je oformljena sa ciljem da podstiče, razvija i afirmiše kritičko-teorijsku misao u oblasti arhitekture i arhitektonskog stvaralaštva, urbanizma, prostornog planiranja, zaštite graditeljskog nasljeđa, kao i unapređenja nastave iz oblasti arhitekture i građevinarstva, a koja simbolički predstavlja vrednovanje onih arhitektonskih vrijednosti koje je u svojim djelima zastupao i promovisao i sam profesor Milić. U kategoriji ,,realizovano djelo’’ razmatrana su djela autora iz oblasti urbanizma i arhitekture sa teritorije Crne Gore, koja su realizovana u prethodne četiri godine (period 2016-2019.). Prvu nagradu Božidar Milić dobio je crnogorski arhitekta Ivan Milošević i AIM studio za objekat “Centar mjesne zajednice Gošići u Tivtu”, koji je ocijenjen savremenim modelom koji može poslužiti kao koncept budućeg razvoja ovakvih i sličnih prostora. Više na:  https://bozidarmilic.me/o-nagradi/

6Hotel kondo Kamenovo (Sunstone Residences), Sipkov krs, Miločer, Crna Gora (2017) – Mitarh d.o.o.

Kada je u pitanju region, posebno ističem nagradu Ranko Radović, koja takođe može biti dodijeljena i na teritoriji naše zemlje. Nagrada je osnovana sa ciljem da podstiče, razvija i afirmiše kritičko-teorijsku misao u oblasti arhitekture i arhitektonskog stvaralaštva, a dodjeljuje se za tri kategorije: kritičko-teorijske tekstove o arhitekturi; realizovano arhitektonsko djelo i televizijske emisije, izložbe ili multimedijalne prezentacije. Nagradu Ranko Radović u kategoriji realizacije za 2019. godine dobio je projektantski studio Dva arhitekta, za vinariju Galić, Kutjevo.

Moju pažnju posebno zavređuje prestižna međunarodna arhitektonska nagrada Piranezi (Piranesi Award), koja se dodjeljuje od 1989. godine, dio je međunarodne konferencije Piranski dani arhitekture (PDA). Nazvana je po italijanskom umjetniku i arhitekti iz 18. vijeka Đovaniju Batisti Piraneziju (1720–1778), čija porodica vodi porijeklo iz Pirana. Nagrada se dodeljuje najboljem arhitektonskom djelu iz Srednje Evrope u poslednje dvije godine, a od 2008. godine takođe i za najinovativnije ideje studenata. Nagrađeni rad treba da odražava poštovanje savremene arhitekture za prirodni, kulturni i istorijski kontekst. Predstavljanjem različitosti u okviru visokokvalitetne evropske arhitekture, ova nagrada podstiče kulturni identitet i, između ostalog, naglašava značaj oživljavanja modernističke arhitekture. Prva nagrada Piranezi dodijeljena je 1989. srpskom arhitekti i umjetniku Bogdanu Bogdanoviću za Spomen-park Dudik u Vukovaru, Hrvatska.Godine 2018, dodijeljena je trideseta, jubilarna, nagrada Piranezi. 2018 Piranesi Award dodijeljena je projektu; Galerija n09 – z33, Hasselt, Belgija / 2018 / Francesca Torzo (Italija). Veoma zapaženi su projekti, koji su dobili posebno priznanje, i to: Radionica Garaža, Suzzara, Italija / 2016 / Studiospazio (Italija) i Bazilika i spiritualna kuća, Mariazell, Austrija / 1992-2018 / Feyferlik Fritzer (Austrija).

7Sojenica na Savi, Beograd, reka Sava, Ada Progar (2016) Remorker Architects

Poslije duže pauze 2018. godine u jubilarnoj tridesetoj sezoni dodjele nagrade Piranezi u nominaciju su uključeni radovi srpskih arhitekata izvedenih u poslednje dvije godine. Selektor za Srbiju bio je slovenačko-srpski arhitekta Andrej Strehovec, koji je izabarao sljedećih pet realizacija: Kuća u Tetovskoj– Dejan Miljković, Jovan Mitrović; Hotel Kamenovo (Sunstone Residences), Miločer, Crna Gora (2017) – Mitarh; Mountain Resort Branković (Stara Planina / 2018) – Alterno inc; Javna pijaca u Negotinu (2016) – Raum d.o.o. i Sojenica na Savi, Beograd, (2016) – Remorker Architects.

Ipak, ‘’Nobelova nagrada’’ za arhitekturu, kako je često nazivaju arhitekti, pripada Pritzkerovoj nagradi, koju su osnovali Jay A. Pritzker i njegova supruga Cindy 1979. godine kako bi odali počast arhitektima čija izgrađena djela doprinose čovječanstvu i izgrađenoj okolini kroz umjetnost arhitekture. Nagradu, koju sponzoriše Hyatt Foundation, dodjeljuje nezavisni žiri renomiranih stručnjaka koji se sastoji od pet do devet članova. Dobitnice ovogodišnje nagrade Pritzker, najznačajnijeg priznanja u svijetu arhitekture koje se dodeljuje već 41 godinu, su arhitektice iz Irske Ivon Farel i Šeli Meknamara (Yvonne Farrell i Shelley McNamara), vlasnice arhitektonske firme “Grafton Architects” osnovane 1978. godine u Dablinu, koje su ujedno i četvrta i peta žena u istoriji dodjeljivanja ovog prestižnog priznanja, a ujedno i prvi dobitnici koji su iz Irske. Tokom duge karijere izvele su brojne projekte širom svijeta, a za neke od njih su nagrađene najprestižnijim nagradama: zgrada Univerziteta Luigi Bocconi u Milanu proglašena je za Najbolju zgradu na svijetu za 2008. godinu, dok su za zgradu univerzitetskog kampusa UTEC Lima u Peruu nagrađene međunarodnom nagradom RIBA.

8Mies Van der Rohe 2019.godine, za projekat Transformacija 530 stanova koji potpisuju Frédéric Lacaton & Vassal Architectes i Christophe Hutin Architecture, Bordo, Francuska

88

Da odluke o godišnjoj nagradi u arhitekturi mogu postavljati nove trendove, mijenjati kurs kretanja arhitekture, govore i veoma zanimljiva i neočekivana rješenja koja su poslednji odabir za Mies Van der Rohe nagradu iz 2019. godine. Prošlogodišnji finalisti ostaće upamćeni po tome što skoro svi za zajedničko imaju angažman postojećih izgrađenih struktura i njihova transformacija u nove sadržaje, sa ciljem poboljšanja kvaliteta i uslova života u zajedničkom – javnom prostoru, čime se šalje poruka da nije nužno apriori rušiti kako bismo nanovo gradili, već da su principi prenamjene i reanimacije dobrodošli i veoma cijenjeni u savremenoj praksi. Tome u prilog govore i nominovani projekti: Skanderbegov trg u Tirani od 51N4E, PC Caritas od Architecten de Vylder Vincka Taillieuina, Terrassenhaus Berlin od Brandlhuber + Emde, Burlon i Muck Petzet Architekten, i pobjednički: Transformacija 530 stanova koji potpisuju Frédéric Lacaton & Vassal Architectes i Christophe Hutin Architecture. Mies Van der Rohe nagrada je bila svojevrsno iznenađenje struke, jer je sasvim neočekivano pošla u ruke autorskom timu koji je radio na rekonstrukciji jednog stambenog bloka u Bordou (Francuska), a u pitanju je rekonstrukcija tri stambene zgrade iz šezdesetih godina prošlog vijeka, čime su svi stanovi dobili nove prostorne kvalitete, afirmišući genius loci i osluškujući potrebe svih njenih stanara. Projekat se sastoji u transformaciji tri moderne zgrade socijalnog stanovanja, koje su dio programa obnove ‘Cité du Grand Parc’, nakon što je opcija njihovog rušenja isključena. Projekat rekonstrukcije započinje iz unutrašnjosti stanova, kako bi se stanovima obezbijedio novi kvalitet, čuvajući pažljivo postojeće osobine, a nadopunjujući ono što nedostaje. Dodatak zimskih vrtova i balkona u produžetku postojećeg daje priliku svakom stanaru da uživa u više prostora, više prirodnog svjetla, više pokretljivosti i više pogleda. Više o nagradi: www.miesarch.com/work.

Enorman uspjeh postigao je regionalni projekat rekonstrukcije Skenderbegovog trga u  Tirani, koji je ušao u finalnu selekciju za Mies Van der Rohe nagradu, a koje je nastalo kao rezultat međunarodnog konkursa, osmišljen u saradnji s albanskim umjetnikom Anrijem Salom, da se rekonstruiše postojeći trg - bivši komunistički prostor, na jednostavan a ipak radikalan način. U složenom i gustom urbanom kontekstu, projekat postavlja izdašno pješačko područje, predstavljajući ga kao prazninu u urbanom haosu, piramidu okruženu gusto zasađenom periferijom, što u rezultatu čini  autentičnu zbirku starih i novih javnih prostora i vrtova. Nastali zeleni pojas djeluje kao predsoblje koje pregovara o prelazu između zagušenog grada i trga. Represivnoj monumentalnosti komunističke arhitekture suprotstavlja se novi javni prostor koji je oslonjen na prošlost. Pejzažno uređenje projekta pretvoreno je u lokalni ekosistem predviđajući stvaranje nove urbane ekologije za grad.

 

9Skanderbegov trg u Tirani od 51N4E, jedan od nominovanih projekata za Mies Van der Rohe nagradu 2018.godine

99

Među finalistima Mies van der Rohe nagrade za 2019.godinu je zgrada mješovite namjene ugrađena u heterogeno susjedstvo komercijalnih i stambenih blokova u Berlin. Koncept aludira na tipologiju kuće sa terasama kao savremeni i specifični oblik terasaste forme – zigurata, pri čemu se formiraju ekstenzivni javni prostori – terase, koje su dostupne spoljašnjim komunikacijama. Fasada zgrade izgrađena je u betonu, uključujući samo središnje jezgro sa liftom i kupatilima, dok sve ostale funkcije, poput prostornih odvajanja, korisnici izrađuju sami prema svojim potrebama, čime se ističe i naglašava participativni princip projektovanja koji integriše korisnika u sam proces.

Još jedan zanimljiv podatak iz Mies Van Der Rohe selekcije iz 2019.godine, je projekat francuskog studia BAST iz Tuluza, koji je dobio posebnu nagradu za najbolji projekat u nastajanju, a u pitanju je School Refectory koji se nalazi u Gornjoj Garoni, na jugozapadu Francuske. Zanimljivo je da se i u ovom slučaju radilo o intervenciji na već postojećem objektu, a razmjere projekta, budžet i pozicija mogu poslužiti kao stimulans svim kolegama koji stvaraju na teritoriji Crne Gore, da kandiduju svoje projekte i da Crna Gora ove godine dobije reprezentativne predstavnike za ovu prestižnu nagradu.

Savez arhitekata Crne Gore, i ove godine dobio je priliku da nominuje pet predstavnika za ovogodišnju Mies Van der Rohe nagradu, te sam veoma ponosna na činjenicu da smo fondaciji Mies Van der Rohe dostavili pet sjajnih realizacija nastalih u prethodne dvije godine, od strane mladih crnogorskih autora, i da uskoro očekujemo i finalnu odluku povodom predstavnika iz Crne Gore, a što će biti jedna od tema narednih brojeva. 

Jedna od veoma zapaženih svjetskih nagrada je Aga Khan za arhitekturu (AKAA), koju je ustanovio Aga Khan IV 1977. godine, a dodjeljuje se svake tri godine arhitektonskom projektu, kako bi identifikovao i ohrabrio koncepte izgradnje koji su uspješno rješavali potrebe i težnje zajednica u kojima muslimani imaju značajno prisustvo. Nagrada nastoji identifikovati i podstaći arhitektonske koncepte na području razvoja zajednice, očuvanja kulturnog naslijeđa, promociju savremenog dizajna, ali i pejzažne arhitekture. Mandat Aga Khana za arhitekturu razlikuje se od mandata mnogih drugih arhitektonskih nagrada: ne samo da nagrađuje arhitekte, već takođe identifikuje sve aktere, opštine, graditelje, klijente, majstore i inženjere koji su igrali važnu ulogu u realizaciji projekta. Nagrade su dodijeljene projektima širom svijeta, a tokom postupka nominovanja dokumentovano je više od 9000 arhitektonskih projekata. Za period od 2017. do 2019. godine Aga Khan nagradom nagrađeno je nekoliko veoma specifičnih projekata, koji na veoma savremen način interpretiraju islamsku kulturu, lokalni kontekst, i tradiciju, integrišući prepoznatljive lokalne materijale i pejzaž kao sastavni dio arhitektonskog izraza, i to: Palestinian Museum, heneghan Peng Architects, Irska; Alioune Diop University Teaching and Research Unit, IDOM, Bilbao, Španija; Revitalisation of Muharraq, Authority for Culture & Antiquities Conservation Department, Manama, Bahrain; Arcadia Education Project, Saif Ul Haque Sthapati, Bangladeš; Wasit Wetland Centre, X-Architects, Dubai, UAE. Više informacija  na: https://www.akdn.org 

 

10RIBA Award 2019, Cork House by Matthew Barnett Howland with Dido Milne and Oliver Wilton

Još jedna renomirana međunarodna nagrada za arhitekturu je RIBA nagrada koju dodjeljuje Kraljevski institut britanskih arhitekata za autore na regionalnom, nacionalnom i internacionalnom nivou, te su to upravo i nezavisne kategorije u procesu žiriranja, sa velikim brojem potkategorija koje specifikuju različite teme i funkcije. Nagrada se dodjeljuje svake godine tokom posljednjih 50 godina arhitektama koji su postigli inovacije u arhitekturi, među kojima su poznata svjetska imena kao što su Fosters and Partners (2007), Richard Murphy (2009), Hopkins Architects (2009) itd. Žiriranje za  nagradu za 2020. godinu, odloženo je za narednu godinu, kako bi se održala dosljednost i nivo ocjenjivačkog postupka, jer svi projekti nagrađeni RIBA-om moraju se posjetiti posebno, što ove godine nije bilo moguće zbog epidemiološke situacije u svijetu. Za 2019. godinu dodijeljeno je čak 54 RIBA-inih nacionalnih nagrada – u različitim kategorijama i tipologijama.

Osim gore navedenih, postoje brojne zapažene evropske nagrade u polju arhitekture, urbanizma i dizajna, među kojima su German Design AWARD, koji ove godine među nagrađenima ima i crnogorskog predstavnika - projekat Chalet Jelovac autorke dr Sonje Radović Jelovac, dobitnika u kategoriji Excellente Architecture 2020. Takođe, regionalno prepoznata je i nagrada  BIG SEE AWARD, koja takođe među nagrađenim u različitim kategorijama prepoznaje i crnogorsku arhitektonsku scenu, i to dva pobjednika u kategoriji BIG SEE WOOD AWARD 2019 za projekat Ski Resort Kolašin, koji potpisuje Studio Synthesis, kao i projekat restorana Biogradska gora, Studio Grad, u istoj kategoriji. Ovom nagradom vrednovana su i dva proizvoda projekta kreativnih industrija Ministarstva kulture Crne Gore, i to: Solarna klupa autorke Marije Bojović i “Pasara Wooden Boat” radionice “Plaforma”, odnosno autora Vitomira Vujovića. Takođe, nagrada BIG See dodjeljuje se u kategoriji Big SEE architectural visionary, a nagrada za 2019. godinu pripada crnogorskoj arhitektici Dijani Vučinić (DVARP studio). 

Ipak, poslije višedecenijskog jaza u kome se crnogorska arhitektura nije afirmisala kroz mehanizam nagrada, danas možemo govoriti o ,,buđenju’’ arhitektonske scene koja se upravo dodatno može osnažiti kroz sistem vrednovanja i priznanja u vidu prestižnih nagrada najprije u  nacionalnim okvirima, a potom i na regionalnoj i svjetskoj sceni, čime se ujedno podiže nivo društvene odgovornosti prema prostoru ali i vrijednosti prostora u kome živimo. 

Napisala: Ema Alihodžić Jašarović, arhitekta,
saradnik u nastavi na Arhitektonskom fakultetu u Podgorici

 LOGO WHITE

Časopis za Arhitekturu, građevinarstvo, enterijer. dizajn i ličnosti.

Kontakt


Tel: +382 (0) 20 665 155

Tel: +382 (0) 69 429 375

Tel: +382 (0) 67 210 904

E-mail: casopisprostor@gmail.com

Podgorica

 

Časopis Prostor u inboxu

PRIJAVA ZA NEWSLETTER:

We do not spam!