Stari Bar – nijemi svjedok vjekova

Stari Bar je zgusnuta slika Crna Gora – prostora u kojem su multinacionalnost i multikonfesionalnost istorijske činjenice prije nego savremeni koncepti. Njegova arhitektura, ulica i ruševina svjedoče o društvu koje se formiralo kroz dodire, a ne isključivanja

Vjekovi koji su prohujali podno Rumije ostavili su neizbrisivi trag. Na mjestu današnjeg Starog Bara još od praistorijskih vremena nalaze se ljudske naseobine. Nekada su ovdje stanovali Iliri, da bi u helensko i rimsko doba bile sagrađene stalne naseobine. U vizantijskim pisanim spomenicima pominje se Antibareos, kao grad od ogromnog značaja. Nakon slavne Tuđemilske bitke 1042. godine Vojislavljevići prijestinocu sele ovamo. Upravo ovdje je njegov sin, kralj Mihailo 1077. dobio kraljevsku krunu, a deceniju kasnije dukljanska crkva se uzdiže na rang arhibiskupije. Ovdje je nastao i najstariji literarno-istorijski spis u Južnih Slovena –Kraljevstvo Slovena (Regnum Sclavorum) poznatiji kao Ljetopis popa Dukljanina. 

Tokom srednjeg vijeka kao gospodari Bara smjenjuju se Nemanjići, Balšiči, Lazarevići, Brankovići, a od 1443. do 1571. Mlečani gospodare gradom i okolinom. U to vrijeme grad se razvija i širi. Osmanlije zauzimaju grad 1571. Pa se fizionomija njegova mijenja: izgrađene su džamije, mekteb i medresa, mesdžid, barutna skladišta, cistijerne, kule, kapije i  akvadukt.

Nakon tri vijeka otomanske vladavine, crnogorska vojska oslobađa Stari Bar. Izgradnjom pristana i naselja na obali polako počinje odumiranje ovog naselja uprkos njegovoj neprocjenjivoj vrijednost istorijskog, kulturnog, duhovnog i arheološkog značaja kao i izvanrednog primjera multikulturalnosti i međusobnog prožimanja različitih kulturnih uticaja.

NEBRIGA JAČA OD OSVAJAČA

U decenijama koje su za nama nebriga je u Starom Baru ostavila jači trag nego svi prethodni osvajači. Objekti su silom prirode ili ljudskim nemarom počeli da se urušavaju.

U Starom Baru materijalna kultura nije koncentrisana u jednom spomeniku, već je rasuta po cijelom prostoru, kao pažljivo složen mozaik u kojem svaki fragment ima svoju težinu. Grad se čita kroz ostatke fortifikacija, sakralnih, infrastrukturnih i stambenih objekata– kroz tragove svakodnevice koji su, uprkos razaranjima, sačuvali jasnu sliku nekadašnjeg urbanog života.

U istim zidinama susreću se različiti graditeljski jezici, u istim temeljima prepliću se istočni i zapadni obrasci, a u rasporedu sakralnih objekata jasno se vidi višekonfesionalna prošlost grada. Ovdje krst i polumjesec nijesu suprotstavljeni simboli, već djelovi istog pejzaža, oblikovanog dugim trajanjem i tihim kompromisima svakodnevice.

U tom smislu, Stari Bar je zgusnuta slika Crne Gore – prostora u kojem su multinacionalnost i multikonfesionalnost istorijske činjenice prije nego savremeni koncepti. Njegova arhitektura, ulica i ruševina svjedoče o društvu koje se formiralo kroz susrete, a ne kroz razdvajanja. Posmatran iz ugla materijalne kulturne baštine, Stari Bar nije zatvoreno poglavlje prošlosti, već otvoren prostor za razumijevanje identiteta, kontinuiteta i složenosti crnogorskog kulturnog okvira.

TVRĐAVA OMEĐENA ISTORIJOM

Dominantni okvir Starog Bara čine masivne bedemske strukture i tvrđava, čija arhitektura svjedoči o dugoj vojno-strateškoj ulozi grada. Slojevi zidanja, nadogradnji i adaptacija ukazuju na smjenu vlasti i tehnika gradnje, od srednjovjekovnih zdanja do osmanskih intervencija. Unutar zidina, jasno su uočljivi ostaci katedrale i manjih crkava, džamija i hamama, koji zajedno čine rijedak primjer prostorne bliskosti različitih konfesionalnih objekata.

Posebno mjesto u materijalnoj baštini zauzima Akvadukt, monumentalna građevina sa 17 lukova iz osmanskog perioda, koja je povezivala grad sa tri kilometra udaljenim izvorima pitke vode. Kao infrastrukturni spomenik, akvadukt prevazilazi svoju funkciju i postaje dokaz visokog nivoa tehničke kulture i organizacije života u gradu. 

Ulazna kapija sa kulom prizidana je uz stariju gradsku kulu. Prolaz je zasvođen, a velika vrata presvučena gvozdenim oplatama. Izviše kapije bio je uzidan mletački lav, grb Venecije. Gavadola  sa bastionomsačinjava jedinstvenu cjelinu. U doba Mlečana, početkom XVI vijeka prvo je podignuta kružna kula, zajedno sa gradskim bedemima, pa je kasnije, prizidan bastion. U gornjem dijelu postoji veliki reljef mletačkog lava, ispred čijih se prednjih nogu nalaze tri grba na štitovima. Unutrašnja kapija predstavlja jedan od najstarijih objekata u Baru. Kod ovoga objekta razlikuje se nekoliko faza zidanja od viznatnijskog do otomanskog. Citadela, iliti gornja tvrđava, bila je posljednje utočište posade u slučaju da osvajači zauzmu donji i srednji grad. Na njoj se hronološki može razlikovati više epoha građenja od X do XV vijeka. U unutrašnjosti ovog objekta postoji nekoliko cjelina. Turska barutana podignuta je početkom XVIII vijeka, a njeni zidovi pokriveni kupolom rađeni su grubo tesanim kamenom. 

ŽIVOT IZVAN VOJNOG OKVIRA 

Stambeni objekti, trgovi, ulice i ostaci zanatskih radionica dopunjuju sliku Starog Bara kao složenog urbanog sistema, a ne samo utvrđenog grada. Ovi spomenici materijalne kulture svjedoče o društvu u kojem su trgovina, zanatstvo i svakodnevni život bili jednako važni kao i odbrana. Sagledani u cjelini, spomenici materijalne kulture Starog Bara predstavljaju autentičnu arhitektonsku i kulturnu cjelinu čiji značaj prevazilazi lokalne okvire. 

Sat kula je zadužbina Jahije-age, koji je obnovio venecijansku kulu 1753. godine. Ovaj objekat ozbiljno je oštecen prilikom oslobođenja grada 1877. godine, kao i u eksploziji četiri godine kasnije. Posljednje udarce zadala su tri katastrofalna zemljotresa u XX vijeku. Temeljno je sanirana i restaurirana 1984. godine i danas je prepoznatljovost starog grada.

U Starom Baru funkcionisao je i Hamam - javno kupatilo  koje se nalazilo u objektu sa kupolom Imao je system za parno grijanje kojima je cirkulisao topao vazduh, dok je keramičkim cijevima dovođena topla i hladna voda. 

Carinarnica  je jedna od najbolje očuvanih renesansnih kuća iz XV vijeka. Po samom položaju i rješenju prizemlja koje je sa dvije strane otvoreno polukružnim vratima služila je u javne svrhe, da bi kasnije bila pretvorena u stambeni objekat. 

U Starom Baru danas se nalaze očuvane tri palate koje odolijevaju vremenu. 

Arhiepiskopska palata inicijalno je bila crkva, da bi kasnije bila pretvorena u biskupski dvor. Unutar objekta su otkopane zidane grobnice. Danas ovdje smješten arheološki muzej. Kneževa palata je najreprezentativniji privatni objekat na kojem je primjetno nekoliko odvojenih hronoloških faza. Palata je tokom duge prošlosti zidana u više navrata, a sukcesivnost u izgradnji može se pratiti na ostacima njenih zidova. Palata je jedna od rijetkih bolje očuvanih objekata iz XV vijeka, iako su Turci svojim prezidivanjem donekle izmijenili njenu strukturu. Ima visoko prizemlje i tri sprata. U zgradu se ulazi kroz dva velika portala.

Na prostoru Starog Bara nalazi se više različitih vjerskih objekata koji su tokom burne istorije mijenjali ne samo funkciju, nego i religijski predznak. Od crkava svetog Marka, svete Katarine, svete Venerande, svetog Jovana i svetog Ilariona do Mesdžida i džamija u okolini starog grada, svjedoče o burnom milenijumu koji je tragove ostavio u gradu podno Rumije.

Da su sve one i danas manje ili više očuvane svjedočanstvo je poštovanja različitosti i njegovanja osobenosti lokalnog stanovništva, bez obzira da li je ono manjinsko ili većinsko.

Tekst koji je objavljen podržan je sredstvima iz fonda za podsticanje pluralizma i raznovrsnosti medija koje raspoređuje Ministarstvo kulture i medija.