Pejzažna arhitektura /

Pojam biofilije pojavljuje se prvi put sedamdesetih godina prošlog vijeka, kada ga uvodi E. From, sociolog i psihoanalitičar, i determiniše ga kao ljudsku težnju i afinitet prema svemu što je živo, prema samoj prirodi. U narednoj deceniji, 1984. godine biolog E.O. Vilson nadovezuje se na ovu teoriju i označava biofiliju kao unutrašnju, iskonsku, urođenu, odnosno genetsku vezu čovjeka sa prirodom, koju obrazlaže u knjizi Biophilia.

Iako je koncept biofilne arhitekture relativno usko vezan za objekte i otvorene prostore, a preko vizuelnih i drugih čulnih senzacija, ovaj pojam u svom istinskom značenju adresira na emocije, osjećanja koja se aktiviraju primjenom njenih osnovnih principa.

Sfere, sjedište kompanije Amazon, USA

Brojne studije pokazale su pozitivne efekte interakcije čovjeka sa prirodom u gradskim populacijama, kao što su: povećanje produktivnosti, smanjenje nivoa stresa, poboljšanje sposobnosti za učenjem i usvajanjem novih vještina, kao i povećana sposobnost oporavka nakon tjelesnih ili mentalnih bolesti. I sami smo upravo sada svjedoci ovakvih tvrdnji, jer se u proteklim mjesecima više nego ikada pokazalo koliko smo, najčešće nesvjesno, ipak duboko povezani sa prirodom, i koliko nam je potrebna za normalno funkcionisanje, na svim nivoima.

Implementacija ovakvih rješenja podrazumijeva prije svega odluku samog projektanta da se na taj način izrazi, ali i spremnost donosioca odluka da tako nešto podrži, što je izuzetno važno u domenu javnog sektora. U širem smislu, projekti većih razmjera (stambeni ili poslovni kompleksi, javni objekti i infrastrukturni sistemi, parkovi, obale rijeka ili mora…) realizovani na ovaj način postaju dublje povezani sa kontekstom mjesta u kome nastaju, korespondirajući sa specifičnim spoljašnjim uslovima ali i sa svojim posjetiocima, korisnicima. Oni tako prevazilaze okvire isključivo upotrebne i estetske vrijednosti i ostvaruju dublju, smisleniju vezu sa svojim korisnicima, što je i osnovni princip biofilnog pristupa.

Ovakve veze između čovjeka i prirode, kao i njihov značaj prepoznati su i u svijetu arhitekture, te se pojam biofilne arhitekture pominje još prije nekoliko decenija, ali se on stidljivo pojavljivao, sve do sada. Brutalni kapitalistički pristup životu, pa tako i urbanizmu i arhitekturi, uslovio je da se u svijetu u kome se stalno ide naprijed, potiskujući sve ono što je naša suštinska, prirodna potreba, otvori put ka drugačijem, holističkom pristupu arhitekturi.

Pogrešno je, i površno ubjeđenje da je glavni princip biofilne arhitekture uvođenje zelenila kao elementa u proces dizajniranja, kroz vertikalno, krovno zelenilo, kao i ono u enterijeru. Ono to svakako jeste, ali samo djelimično, a principi ovakvog procesa projektovanja podrazumijevaju mnogo kompleksiniji pristup, prije svega u kontekstu mjesta i vremena u kome neki ’objekat’ istraživanja nastaje. Kontekst mjesta u kome neko djelo nastaje podrazumijeva da se ono ne može primjeniti na neko drugo mjesto, pa je u tom smislu praksa u kojoj se ponavljaju slični obrasci u potpuno različitim prostornim kontekstima prosto diskutabilna. Uvažavnje parametara kao što su insolacija, pravac i intenzitet vjetrova, karakter i horizontalna i vertikalna distribucija vegetacije, dužina trajanja dana, karakter klimatskog područja, i slično, upućuju na vrlo kompleksno istraživanje konteksta mjesta, te prilagođavanje objekta istraživanja tim elementima. To znači da će se ova prilagođavanja ispoljiti kroz različitu materijalizaciju fasada, unutrašnji raspored i oblik prostorija, veličinu i karakter otvora na fasadi, kao i na uređenje okolnog prostora u skladu sa ovim prirodnim osobenostima.

worldlandscapearchitect.com/Sean Airhart Photographu

Principi biofilne arhitekture prevazilaze principe održivosti, jer se ne ograničavaju samo na ublažavanje uticaja- recikliranje, održivo korišćenje energetskih resursa i sl. Biofilna arhitektura, targetira upravo spomenutu urođenu povezanost ljudi sa prirodom, te se i u samom pristupu oslanja na simulaciju prirodnih procesa i obrazaca, ali i oblika, struktura i pojava. Ove se veze ostvaruju i kroz vizuelnu korespondenciju sa prirodnim okruženjem, prisustvo vode u različitim oblicima, protok vazduha u prostoru, dinamiku osvetljenja, kao i kroz geometrijske šablone koji su inspirisani onim u prirodi, u biti kreiranjem prostora koji će pružati svojevrsno utočište i otklon od svakodnevnog. (Dr Philip Roös, 2017)

René Duboas, obrazlaže da se koristeći ove principe mogu stvarati nova okruženja koja će biti ekološki osviješćena, estetski prijatna i ekonomski poželjna. Time se stvara efekat reciprociteta- kroz promjene u ljudskoj svijesti i životnom okruženju proizilaze i dizajnerska rješenja koja su mnogo svjesnija i prilagođenija. (Rene Dubos, The Wooing of the Earth, 1980).

Iako svjesni teorijskih postavki ovakvih tendencija, njihova implementacija u proces dizajniranja, u stvaralački proces, je ono što je svakom profesionalcu koji ovome teži, uvijek najizazovnije.

Freebooter Housing, Amsterdam/copyright Francisko Nogueira

Prema Potteiger & Purinton (1998) i Browning et al (2014) definisano je 15 glavnih principa u procesu projektovanja koji se oslanjaju na osnove biofilnog pristupa, i to:

Značajno je da se ostvarivanje ciljeva zasnovanih na ovim principima uopšte ne mora dešavati kroz fizičku ili očiglednu vezu objekat-priroda, već se oni mogu ostvariti i kroz potpuno odsustvo ovako očiglednih veza, upravo kroz principe virtuelnog, iluzornog sistema, sa istim ili sličnim efektom. Ovi se principi dalje razrađuju u zavisnosti od prirode samog objekta interesovanja. Zvuk, miris, različite teksture, materijalizacija kroz prirodne materijale ili šablone slične prirodnim (završna obrada zidova, fasada, stubova), zatim skulpture, obrađen kamen i slično, takođe upućuju na ostvarivanje biofilnih principa. Princip cirkulacije svježeg vazduha, kao i oscilacije u osvjetljenju asociraju na prirodno okruženje, čak i u prostoru koji ne mora direktno biti povezan sa spoljašnjim okruženjem. Aktivacija određenih emocija u ovakvim prostorima, kroz formiranje refugijalnih prostorija (osamljenost, mir) ili pozicioniranje posjetilaca na visokim tačkama sa kojih osjećaju izvjesnu dozu straha, ili nelagode, a bez stvarne opasnosti, ili prikrivanje određenih tačaka paravanom ili zelenilom (mističnost), uvode posjetioca u zonu komfora ili u zonu nepoznatog, što su sve doživljaji koji su prisutni i u prirodnom okruženju.

Iako su arhitektonski objekti najčešće predmet ovih principa, jer se oni najlakše percipiraju, čitaju, biofilni principi primenjljivi su i u drugim sferama arhitektonsko urbanističke prakse, pa se već u poslednjim godinama pojavljuju termini kao biofilni urbanizam, biofilni gradovi i sl.- forma je promjenljiva ali suština ostaje ista.

Implementacija ovakvih rješenja podrazumijeva prije svega odluku samog projektanta da se na taj način izrazi, ali i spremnost donosioca odluka da tako nešto podrži, što je izuzetno važno u domenu javnog sektora. U širem smislu, projekti većih razmjera (stambeni ili poslovni kompleksi, javni objekti i infrastrukturni sistemi, parkovi, obale rijeka ili mora…) realizovani na ovaj način postaju dublje povezani sa kontekstom mjesta u kome nastaju, korespondirajući sa specifičnim spoljašnjim uslovima ali i sa svojim posjetiocima, korisnicima. Oni tako prevazilaze okvire isključivo upotrebne i estetske vrijednosti i ostvaruju dublju, smisleniju vezu sa svojim korisnicima, što je i osnovni princip biofilnog pristupa.

Napisala: Danica Mihaljević Davidović,diplomirani inženjer pejzažne arhitekture