Prostor_66

PROSTOR BANNER

Tradicionalna arhitektura crnogorskog polimlja

Tradicionalna arhitektura na području opština Berane, Petnjica, Andrijevica, Plav i Gusinje predstavlja značajan segment kulturne baštine. Narodno neimarstvo i narodna arhitektura su se spontano razvijali pod uticajem uslova sredine, a ti uslovi su najjasniji u arhitekturi koju je gradio sam narod prema prilikama u kojima je živio. Sve faze tokom gradnje narodnih graditelja, počev od funkcionalnog koncepta, oblikovanja, estetike i konstrukcije bile su podređene strogoj logici, tako da su za cilj imale jednostavno i praktično rješenje, koje je u ravnoteži sa prirodom.

prostor 57 305

Glavne karakteristike reljefa ove oblasti čine složena geološka građa, tektonski predisponirana dolina Lima, manje doline koje se sa njima spajaju, planine koje gravitiraju i morfološki oblici različite veličine i karakteristika. Upravo zato je stanovništvo ovog dijela Crne Gore imalo na raspolaganju vrlo povoljne prirodne uslove, specifičnu konfiguraciju terena, zaklonjenost od jačih vjetrova, mnoštvo strana prisojnog položaja, gustu hidrografsku mrežu, rudno bogatstvo, šumovitost, obilje vlage, prostrane planinske pašnjake, dobru povezanost puteva, kao i osobena vazdušna strujanja i čist vazduh. Najveći uticaj na vrstu građevinskog materijala imali su upravo ovi prirodni uslovi. Kamen i drvo su bili jedini materijali koji su su mogli naći u neposrednom okruženju, zato su se isključivo koristili za gradnju. Još jedna karakteristika zajednička svim kućama ovog i sličnog podneblja je krov velikog nagiba kako bi se objekti i stanovništvo štitili od sniježnih oluja.
Upravo su u zavisnosti od materijala od kog su građene kuće u selima podijeljene na par osnovnih tipova:
- dubirozi,
- brvnare (prizemne i nad izbom),
- čatmare,
- kamene kuće (različitih formi),
- kule.
I na katunima je osnovna podjela izvršena u odnosu na formu i materijal od kog su kolibe građene, i to na: dubiroge, kolibe od pletera, kolibe od drveta i kolibe od kamena.

prostor 57 327


Osim kratkog arhitektonskog pregleda tipova kuća koji su karakterisali područje opština Berane, Petnjica, Andrijevica, Plav i Gusinje, pokušaćemo da vam damo i smjernice za rekonstrukciju i očuvanje ovih objekata, kao i pozitivne primjere kako bi se savremeni objekat uklopio u ovaj karakteristični pejzaž. Nažalost, vrlo mali broj objekata je sačuvan u svom izvornom stanju, veći dio je porušen, nije odolio zubu vremena, dok je određeni broj objekata ne baš najsrećnije rekonstruisan čime je i sama arhitektura izgubila svoju draž.

Ono što bi trebalo da bude pozitivna praksa u budućnosti je maksimalno iskorišćenje ogromnog potencijala za seoski turizam. Postoji značajan broj objekata koji bi se mogao rekonstruisati po uzoru na tradicionalnu gradnju. Tako rekonstruisani objekti, kao i smislena savremena izgradnja bi mogli biti u funkciji ugostiteljstva i turizma, da bi se, kako strancima, tako i novim generacijama iz naše zemlje i okruženja, približio duh starih vremena i nekog možda boljeg i možda ljepšeg, svakako manje tehnološkog života u kom je čovječanstvo zaboravilo na prave potrebe ljudi, izgubivši se u svijetu hiperprodukcije i pohlepe.

BRVNARE

Brvnara je obično objekat četvorougaone osnove, češće pravougaonog oblika, sa zidovima od brvana položenih vodoravno jedno na drugo. Brvno je, u stvari, pritesano deblje i pravo stablo drveta. Riječ brvno potiče od praslovenskog brv što znači balvan, greda, daska.
Najstariji tip brvnare je bila prizemna sa visokim četvorovodnim krovom, prvobitno od slame, a kasnije od šindre (krovni pokrivač od cijepanih jelovih ili hrastovih dasaka kojima se pokrivaju kuće). U pitanju je bila jedna prostorija u kojoj se odvijao sav život u kući. Brvnara se vremenom razvijala i po horizontali, i po vertikali, tako da su se u terenu u nagibu formirale brvnare nad izbom, sa djelimično ukopanim prizemljem, zidanim od kamena i spratom od brvana, a kasnije i cijelim prizemljem.

PRIZEMNE BRVNARE

Danas se rijetko nalazi sačuvan najjednostavniji tip prizemne brvnare. Rijetki primjeri koji su odoljeli zubu vremena se najčešće ne koriste i obično su u pitanju pomoćni objekti u sklopu imanja. Ovaj tip brvnare ima izduženu, pravougaonu osnovu i samo jednu etažu – prizemlje sa tavanskim prostorom. Orjentisane su tako da dužom stranom prate nagib terena. Mogu biti sa jednom ili dvije prostorije. Građene su od horizontalnih brvana sa vezom na usjek. Krovna konstrukcija je drvena, a krov četvorovodan, većeg nagiba. Vrata su obično postavljena na užoj strani kuće, kao što je to slučaj sa pomoćnim objektima. Prozori su malih dimenzija, širine 40-60cm, a visine 55-65cm.

prostor 57 329

BRVNARE NAD IZBOM

Razvijeni oblik brvnare je brvnara nad izbom koja se gradi na padini, kako bi se na najbolji način iskoristio teren. Donji dio koji je građen od kamena i djelimično je ukopan u teren se naziva izba. Iznad izbe je sprat – glavni stambeni dio koji je građen od brvana i koji se kod najjednostavnijeg oblika brvnare sastoji od dvije prostorije – „kuće“ u kojoj je ognjište i „sobe“. Često je površina izbe manja u odnosu na površinu sprata brvnare, tako da „glavna“ prostorija u kući leži na zemlji, dok je soba nad izbom. Najjednostavniji oblici brvnara koje imaju sprat sa samo dvije prostorije su izdužene pravougaone osnove. Na brvnari je izvorno bilo uvijek dvoje vrata, na oba bočna zida.
Razvojem se osnova brvnare proširuje, i dodaju joj se još par prostorija od kojih je obavezna bila još jedna manja soba ili klijet/ćiler. Osnova takve brvnare je približna kvadratu. Još jedna od karakteristika razvijenog tipa brvnare je drveni trijem, koji u zavisnosti od nagiba terena može biti i sa stepeništem. Trijem može biti u okviru osnovnog volumena kuće, tj. ispod krova ili dodat kao aneks.
Sprat brvnare je građen od horizontalno postavljenih brvana – podnica spojenih na uglu „na usjek“ ili „sjek“. Između brvana se zbog izolacije postavljala mahovina. U slučaju kada brvnara ima više prostorija, pregradni zidovi se isto prave od brvana, i vezuju se sa brvnima na fasadi kao i na uglu – na usjek. Tako da je ta veza između pregradnih zidova i fasade vidljiva na fasadi.
Zidovi izbe su građeni od kamena sa krečnim ili zemljanim malterom. Zid koji je ukopan je jednostruki, dok su bočni i prednji dvostruki.
Ima često slučajeva i da se na spratu zadnji dio kuće, koji je direktno nad zemljom tj. uz padinu, gradi od kamena, dok je ostatak koji je nad izbom od brvana. Uz dvoje vrata na bočnim zidovima, na brvnari se nalaze i prozori, najveći broj na prednjoj fasadi.
Krov na brvnarama je uvijek četvorovodan i relativno visok zbog padavina. Pošto je osnova brvnare pravougaona, krov je po pravilu sa sljemenom. Nagib krovne ravni se kreće od 45 do 60 stepeni. Krovne ravni uvijek izlaze van ravni zida i formiraju pliće strehe.
Krovna konstrukcija, kao i međuspratna konstrukcija, su drvene. Krovna konstrukcija je jednostavna, sa parovima rogova koji su pričvršćeni na gredu vjenčanicu, i povezani u sljemenu. Preko rogova se postavljaju horizontalne letve kao podloga za krovni pokrivač.
Krovni pokrivač na brvnarama je mogao biri od slame i to od vrševine (ovršene ražane slame) ili mlaćevine (slama mlaćena na rukovedi) ili od šindre. Pokrivač od šindre je noviji u odnosu na pokrivač od slame, ali je od početka XX vijeka postao zastupljeniji na brvnarama.

PREPORUKE ZA ZAŠTITU/ODRŽAVANJE I RESTAURACIJU

Za sačuvane primjere vrijedne tradicionalne arhitekture na području opština Berane, Petnjica, Andrijevica, Plav i Gusinje preporuke za zaštitu/održavanje i restauraciju se zasnivaju na međunarodnim principima i praksama zaštite kulturne baštine. Preporuke mogu da posluže kao osnovne smjernice, posebno za održavanje objekata tradicionalne arhitekture, dok je za restauratorske radove neophodno konsultovati stručnjake.
Brvnare su građene od horizontalno postavljenih brvana – podnica koje leže jedna na drugu, bilo da su oblice, poluoblice, pritesane grede četvrtastog presjeka ili talpe pravougaonog oblika. Za brvnare je karakteristična veza brvana na uglovima, koja se zasijecaju, najčešće po ¼ visine odozdo i odozgo, i prepuštaju jedno preko drugog gradeći tako vezu „na usijek“ ili na „sjek“. Sem kod veze na usijek, kod vrata i prozora, gdje se pojavljuju vertikalni stupci, javlja se veza na unizu.
Preporuke:
Prilikom restauracije brvnare važno je sačuvati sve autentične elemente i sklopove, kao i zadržati što više originalne drvene građe. Obzirom da je ta građa najčešće bila od jelovog drveta ili smrče, potrebno je koristiti istu vrstu drveta i uvijek nastojati izvršiti popravku drvenih elemenata (greda, prozora, vrata,...) umjesto njihove zamjene. Najbolje je odrediti vrstu drveta od koje je napravljen dio koji zahtjeva popravku, i koristiti istu vrstu za nove djelove. Kad god je moguće, za popravku treba koristiti staru građu približno iste starosti, uzetu sa nekog odbačenog starog dijela, ili novu ali dobro osušenu. Kod popravki koje na bilo koji način obuhvataju ugrađivanje i spajanje novih djelova sa originalnim drvenim djelovima, važno je da se pravac vlakana umetnutog dijela poklapa sa pravcem vlakana okolne originalne građe.
Propadanje ili strukturalno oštećenje zahvata samo jedan dio drvenog elementa. Na primjer, vrata mogu biti trula samo u donjem dijelu, koji je pod većim uticajem vlage, dok ostali djelovi mogu biti savršeno zdravi. U tom slučaju, ponekad je dovoljno odsjeći i popraviti dio koji je oštećen ili istrulio, zadržavajući veći dio originalnog elementa.

prostor 57 341

PREPORUKE ZA NOVU GRADNJU

Rukovodeći se smjernicama tradicionalne arhitekture „nove“ brvnare projektovati u savremenoj interpretaciji. Za prizemnu brvnaru preporučljiva je osnova okvirnih dimenzija 4 (5) m x 6 (7) m, spratnosti prizemlje + galerija. Kod brvnara nad izbom preporučljiva je osnova pravougaonog oblika okvirnih dimenzija 5 (6) m x 8 (9) m, spratnosti prizemlje + sprat + krov/galerija.
Krov četvorovodni, nagiba 45 – 60 stepeni sa završnom obradom drvo.
Ove prostore moguće je koristiti za stanovanje, povremeno korišćenje, izdavanje / turizam i privredne i poslovne aktivnosti.

 

 LOGO WHITE

Časopis za Arhitekturu, građevinarstvo, enterijer. dizajn i ličnosti.

Kontakt


Tel: +382 (0) 20 653 271

Tel: +382 (0) 69 429 375

Tel: +382 (0) 67 210 904

E-mail: casopisprostor@gmail.com

Podgorica

 

Časopis Prostor u inboxu

PRIJAVA ZA NEWSLETTER:

We do not spam!