Prostor_66

PROSTOR BANNER

Arhitektura kao medijum za kreiranje intimnog religijskog prostora

Chapel Maria Magdalena, Austrija

Ovo nije tekst o religiji. Ovo je tekst o savremenoj sakralnoj arhitekturi čija je uloga da obezbijedi intiman prostor vjerniku za susret sa Bogom. Takođe, ovo je tekst o veoma važnoj, često i emancipatorskoj ulozi arhitekture sakralnih objekata, na razvoj gradske strukture I urbanog izgleda grada,  ali i na sliku javnih prostora i izgradnju savremenog gradskog identiteta. U tom smislu, preduslov za objektivno razumijevanje ovog teksta, počiva na činjenici da su moji stavovi kao autora teksta, formirani prije svega na osnovu strogo arhitektonske percepcije sakralne arhitekture i njene veoma važne uloge u oblikovanju socio – prostornog imidža grada, ali koja je i u vezi sa mojim agnostičkim stavom prema religiji, ali i vaspitanju u kome sam odgojena da sve religijske objekte prije svega doživljavam i posjećujem prvenstveno kao objekte kulture, I kao najčešće fascinantna arhitektonska djela, ne praveći razliku I uvijek strogo bez predrasuda. 

 150316 mies van der rohe 10 1024x537

Mies Van de Rohe, Carr Memorial Chapel

Religijska arhitektura ima jedinstvenu ulogu u kulturnoj baštini, a zajedno s pripadajućim funkcionalnim okruženjem ima značajan uticaj na urbanu matricu grada. Kao kompleksi koji često obuhvataju atraktivne i otvorene javne prostore, nerijetko imaju uticaj na podizanje kulturne ali i turističke ponude grada, te samim tim povećavaju konkurentnost grada. Cilj ovog članka je upravo preispitati ulogu sakralne arhitekture danas, na razvoj njihove okoline ali i njihovu transformaciju u modernom urbanom okruženju. Pitanje je savremenog arhitektonskog izraza i funkcije u odnosu na pređašnje, tradicionalno razumijevanje religijskog prostora u kojem je objekat podignut kao “sveto mjesto”, povezan s potrebom obilježavanja božanskog bića koje je vremenom pretvoren u religijski obred. 


Sa žaljenjem ističem da savremena crnogorska sakralna arhitektura, uz nekoliko svijetlih primjera, nije iskoristila priliku da se izbori sa tradicionalističkim pristupima projektovanju, i propusti šansu da sakralnom arhitekturom koja je poslednjih godina bila u ekspanziji i u centru društvene i političke pažnje, doprinese građenju savremenog crnogorskog grada. 


14f53b7ec4df89

Branislav Mitrović, Hram rodjenja presvete Bogorodice kod Knjaževca, 2005

Savremeni grad pretrpio je transformaciju, prilagođavajući se savremenom društvu i novim tehnološkim mogućnostima, te se samim tim i pitanje koncepta religijskih objekata u 20. vijeku takođe preispituje. Prostorni, funkcionalni i oblikovni koncepti sakralnih objekata, doživjeli su značajne transformacije i otklon od najstarijih tradicija, vraćajući se na njene iskonske i suštinske vrijednosti. Takvo pojednostavljivanje oblika i funkcije duboko je povezano sa tadašnjim trendovima avangardnog modernizma, te iz tog perioda pamtimo kultne realizacije Rudolf Schwarz i njegovu elipsoidnu St. Theresia Church iz 1959.godine; Mies Van der Rohe kapelu u Čikagu, kao i Notre Dame du Haut, poznatija kao Korbizjeova Ronchamp (1955), ali i ortodoksnu, veoma minimalističku Chapel of Saint George, Kavouri, Vouliagmeni (1950).

6813536562 8fc879dff0 k

Saint Benedict kapela

Arhitektonska rješenja tog perioda odražavaju stav koji božanstvo percipira i predstavlja na simbolički i više fenomenološki način. Radikalni modernizam restruktuirao je princip oblikovanja i projektovanja religioznih objekata, pri čemu su svi novonastali objekti imali zajedničke karakteristike koje se ogledaju u primjeni minimalističkih arhitektonskih elemenata povezanih sa simboličkim značenjem, svedenim materijalima i minucioznim detaljima, prikazujući njihovu suštinu. Vjerniku je obezbijeđen intiman, pročišćen prostor u kome svjetlost igra ključnu ulogu pojačavajući na taj način duhovnu dimenziju prostora. Sa druge strane, osim njihove veoma svedene unutrašnjosti u kojoj dominira mir, njihova spoljašnjost je veoma savremena, skulpturalna i teži provokativnom uklapanju u krajolik, postajući tako novi reper ali i objekat kontemplacije.  Ovakav princip postaje trend današnje savremene sakralne arhitekture, pri čemu se autori oslanjaju na kanon i istorijska pravila građenja, preuzimajući proporcije objekta i razmjeru unutrašnjeg prostora, što stvara na neki način vizuelnu ali i mentalnu povezanost sa prošlim, opšteprihvaćenim sakralnim objektima, koje većina smatra bliskim, ali nudeći potpuno novi i drugačiji arhitektonski izraz. 


Kad je regionalna sakralna arhitektura u pitanju, pored svih onih kultnih tradicionalističkih vjerskih objekata, koja su nezaobilazna na religijskim mapama regiona, izdvojila bih neprevaziđene arhitektonske realizacije Zlatka Ugljena, i to džamiju u Visokom, sagrađenu na mjestu bivše džamije srušene 1970. Godine i kapelu Kalvarija kod Viteza. 


cukrowicz nachbaur mountain chapel alp vordere niedere andelsbuch

 Mountain Chapel, 2008

Sa tim u vezi, sa žaljenjem ističem da savremena crnogorska sakralna arhitektura, uz nekoliko svijetlih primjera, nije iskoristila priliku da se izbori sa tradicionalističkim pristupima projektovanju, i propusti šansu da sakralnom arhitekturom koja je poslednjih godina bila u ekspanziji i u centru društvene i političke pažnje, doprinese građenju savremenog crnogorskog grada. Tome je u velikoj mjeri doprinio stav da u pravoslavnoj crkvi ali i u islamskoj zajednici, dominira konzervativan odnos prema izgradnji novih vjerskih objekata. U  pravoslavnoj crkvi preovladava stav da treba graditi po ugledu na istorijske objekte takozvane srpko- vizantijsko  tradicije, u skladu sa strogim kanonima prošlosti, ali koji bez sumnje odišu duhovnom jednostavnošću i čistotom koja karakteriše pravoslavnu crkvu. Sa druge strane istorija crnogorske sakralne arhitekture bilježi veliki broj veoma zapaženih objekata, a među savremenijim ostvarenjima kao najslobodnije u pristupu oblikovanja, očekivano se pojavljuju katolička crkva u Podgorici (Zvonimir Vrkljan, Boris Krstulović, 1969), i katolička crkva u Nikšiću (Slobodan Vukajlović, 1973), a koje su vremenom dobile status arhitektonskih repera grada, ali i veoma svedena islamska kapela novijeg datuma - gasalhana u Bistrici, Bijelom Polju (2017), autora Rifata Alihodžića. 

BeFunky Collage

Bruther haus field chapel, 2007

Kad je regionalna sakralna arhitektura u pitanju, pored svih onih kultnih tradicionalističkih vjerskih objekata, koja su nezaobilazna na religijskim mapama regiona, izdvojila bih neprevaziđene arhitektonske realizacije Zlatka Ugljena, i to džamiju u Visokom, sagrađenu na mjestu bivše džamije srušene 1970. Godine i kapelu Kalvarija kod Viteza. Deset godina (1970-1980.) gradila se nova, nazvana Bijela džamija, a za to maestralno djelo, rođeni Mostarac, arhitekta Zlatko Ugljen dobio je 1983. prestižnu Aga Khanovu nagradu za arhitekturu. U 2007. godini džamija je dobila još jedno bitno priznanje od mađarskih arhitekta, koji su ocijenili da je Bijela džamija u Visokom među tri najbolje dizajnirana sakralna prostora u Evropi. Takođe, veoma zanimljiva arhitektura u odnosu sa prirodnim kontekstom zapažena je na kapeli Kalvarija kod Viteza, takođe u realizaciji akademika Zlatka Ugljena. Takođe, zbog veoma specifičnog odnosa prema detalju, nasljeđu, kontekstu ali i materijalu, izdvojila bih veoma uspješan regionalni primjer iz 2005. godine, autora Branislava Mitrovića, za pravoslavnu crkvu kod Knjaževca, a čije rješenje autorski tim obrazlaže: ,,Projektovanje i građenje hrama Rođenja Presvete Bogorodice u selu Štipina, je dijalog sa niz dokaza elaboriranih u procesu oblikovanja objekta u cilju stvaranja drugačijeg ambijenta, koji bi pogodovao razvijanju prostornih rešenja i forme, koji nisu isključivo citat ili kopija starih srpskih hramova. Smatramo da je oblikovni rezultat postignut na ovom primjeru samo iskorak (polu-korak) kako se ne bi napravio drastičan rez između dosadašnje projektantske prakse i onoga što smatramo da može, treba i mora da se dogodi u projektovanju ovih objekata u budućnosti.’’ Ovaj projekat, nosilac je priznanja 28. Salona Arhitekture u Beogradu za doprinos tumačenja arhitekture pravoslavnog hrama, a što jasno ukazuje na veoma težak proces osavremenjavanja veoma rigidnih stavova vezanih za arhitekturu pravoslavne crkve. Sa druge strane, OFIS Arhitekti 2009. godine u Lukovici, u Sloveniji, prateći svjetske trendove, projektuju kapelu koja na prvi pogled odstupa od svih kanona, osluškujući prirodne zakone na lokaciji, a koja sadrži prefinjen arhitektonski i dizajnerski pristup koji se očitava na svakom detalju, materijalu I krajnje u atmosferi prostora. 

01 EAA Sancaklar Mosque ph Cemal Emden full

Sancaklar Mosque

Koliko je savremena sakralna arhitektura kao grana arhitekture prisutna na svjetskoj sceni, i koliko se svakodnevno transformiše postajući nerijetko upravo prostor demonstracije najsavremenijih arhitektonskih ostvarenja, a naročito u katoličkoj crkvi, govori podatak da je ustanovljena i nagrada u ovoj kategoriji. Obim teksta mi onemogućava da nabrojim i prikažem sve one sakralne objekte nastale poslednjih decenija, čija arhitektura je pomjerila granice i zavrjeđuje pažnju, ali izdvojiću nekoliko primjera koji na najbolji način demonstriraju moje personalno razumijevanje sakralne arhitekture, kao krajnje intimnog, svedenog prostora, očišćenog od nepotreben dekoracije, sadržaja pa i posrednika. U nastavku ću težiti da prikažem nekolicinu primjera, čija je arhitektura u harmoniji sa kontekstom i sa posjetiocima, ali u čijem detalju i materijalima se sagledava sva inteligencija projektantskog procesa i velika posvećenost autora. U tom smislu, dva neprevaziđena primjera maestralnog arhitektonskog koncepta pripadaju Saint Benedict kapeli (1988) arhitekte Peter Zumthora, koja sadrži ključne lekcije iz kritičkog regionalizma stvarajući čovjekomjeran objekat, koji se nadovezuje i oslanja na alpsko selo. Pored ovog djela, Peter Zumthor autor je još jedne nesvakidašnje arhitektonske priče - Bruther haus field chapel (2007), čija je opna izgrađena od 112 lokalnih borova, izvedena od strane lokalne zajednice,  a koja je od lokalnog pijeska i šljunka, napravila betonsku opnu sa vanjske strane do visine od 12 metara, nakon čega je drveni unutrašnji dio polako gorio tokom tri nedjelje. Fascinantan otvor na vrhu kapele propušta dnevnu svjetlost u tamnu sredinu kapele, na sadržaj koji čine samo oltar, klupa i skulptura. U objektu nema struje, i najjednostavniji je odgovor na temu koliku arhitektura zapravo ima ulogu da obezbijedi ,,sklonište’’ za vjernike i obezbijedi duhovnu atmosferu za njihov krajnje intiman vjerski ritual.

Capilla San Bernardo 02

Capilla San Bernardo

Da je uloga arhitekture prvenstveno u tome da vjersku kuću približi i učini bliskom korisniku, vjerniku ili slučajnom prolazniku, ukazuju brojni nagrađivani primjeri iz oblasti sakralne arhitekture, koji svojim skromnim dimenzijama i arhetipskim tretmanom zavrjeđuju pažnju stručne ali i nestručne javnosti. Fascinira dosjetljivost arhitekata u kojoj takvi objekti pomirujuće djeluju na prošlost, sadašnjost i budućnost, komunicirajući lokalni kontekst i memoriju vjernika na ustaljene i opšteprihvaćene arhetipe. Izdvajam nekolicinu takvih objekatam među kojima su: Minimalistička i transparentna Chapel Maria Magdalena, Austrija (2014), krajnje intimna i duboko kontekstualna Mountain Chapel, 2008; zatim provokativno i veoma duhovito rješenje INSTALLATIONS & STRUCTURES, TEMPLE, TROJANOVICE, CZECH REPUBLIC (2010); potom skulpturalno i eksperimentalno rješenje za Temporary chapel for the Deaconesses of St-Loup - Localarchitecture / Danilo Mondada + LOCALARCHITECTURE; krajnje svedeno i urbano rješenje Chapel in Netos/Portugal by Pedro Mauricio Borges, 2011; strog, skladan i geometrizovan Pastoralni centar, SAGRA Architects, 2012; savršeni arhitektonski odgovor na morfologiju terena kod Chapel of the Holy Cross / Richard; ali i dizajnerski besprekorna Capilla San Bernardo / Nicolás Campodonico, 2015; Takođe, ističem projekat višenagrađivane džamije koja je možda prvi put u savremenoj istoriji sakralne islamske arhitekture ponudila potpuno novi i drugačiji odgovor na teren i simboliku islamskog  religioznog prostora, a koja je 2018. godine bila dobitnik RIBA Award for International Excellence - Emre Arolat Architects, Sancaklar Mosque. Kako su principi u islamskoj arhitekturi takođe veoma rigidni, oslobađanje od konzervativnih stavova je vidljivo tek poslednjih godina, dok pomisao na pravoslavnu ortodoksnu crkvu, i dalje asocira na vrlo tradicionalnu sliku. Međutim, ova grčka pravoslavna kapela na Paphosu na Kipru uspješan je primjer kako autor prevodeći tradicionalne simbole, kreira savremena tradiciju. Arhitekta Michail Georgiou kombinovao je oblike tipične za vizantijske crkve kako bi stvorio modernu verziju koja nalikuje skulpturi koliko i crkvi. Kapela je nastala istiskivanjem jednog dijela po uzdužnoj osi, što je rezultiralo čitljivim, laganim i savremenim oblikom, dok je iznutra veoma mala, lagana i prozračna, a dekoracija i ornament je minimaliziran. 

csafsadf

Temporrary chapel

Analizirajući aktuelnu svjetsku sakralnu arhitekturu, koja njeguje suštinski karakter religioznih objekata, sa pažljivim tretmanom zatečenog konteksta, u kojima je arhitektura samo medij koji obezbjeđuje duhovan prostor čovjekomjernih proporcija, ali koji nasuprot svojoj unutrašnjoj skromnosti demonstrira grandiozne, maestralne arhitektonske manevre autora koji njeguju odnos prema detalju, možemo primijetiti da su oni u dubokom sukobu sa aktuelnim lokalnim trendovima izgradnje megalomanskih religijskih objekata, koji deformišu urbanu matricu i sliku grada, utičući na kreiranje prilično retrogradnog gradskog identiteta i socio prostornog imidža grada. Takođe, uzimajući u obzir da novonastali objekti pretstavljaju repliciranje vizantijskih i onovremenih formi, uz često prisustvo nepripadajućih motiva, ornamentike i simbola, koji u još grandioznijem maniru, postaju vodeći vizuelni reperi u gradovima, a kao takvi često i izvor sukoba i socijalnog razdora. 

3180972

 Zlatko Ugljen, kapela Kalvanja


Da je uloga arhitekture prvenstveno u tome da vjersku kuću približi I učini bliskom korisniku, vjerniku ili slučajnom prolazniku, ukazuju brojni nagrađivani primjeri iz oblasti sakralne arhitekture, koji svojim skromnim dimenzijama I arhetipskim tretmanom zavrjeđuju pažnju stručne ali I nestručne javnosti. 


Uvijek se sjetim dana kada sam na internetu pročitala vijest o požaru na katedrali Notr Dam u Parizu. Neprijatnost koja je dolazila od osjećaja enormnog gubitka me je obuzela, i činila da se osjećam građankom svijeta koja je tog dana izgubila hram kulture svih religija i jedno veliko arhitektonsko remek djelo. Neka to bude umjesto zaključka. Možda i razumijemo gdje griješimo. 

Tekst: Ema Alihodžić Jašarović arhitekta, saradnik u nastavi na Arhitektonskom fakultetu u Podgorici

 LOGO WHITE

Časopis za Arhitekturu, građevinarstvo, enterijer. dizajn i ličnosti.

Kontakt


Tel: +382 (0) 20 653 271

Tel: +382 (0) 69 429 375

Tel: +382 (0) 67 210 904

E-mail: casopisprostor@gmail.com

Podgorica

 

Časopis Prostor u inboxu

PRIJAVA ZA NEWSLETTER:

We do not spam!